Lürzer’s Archive had in de jaren negentig een vaste rubriek waarin steeds dezelfde vraag aan iemand anders werd gesteld: Why are you creative? Filmmaker Hermann Vaske hield dat jarenlang vol en legde de vraag voor aan mensen als David Bowie, Stephen Hawking en de Dalai Lama. De antwoorden liepen uiteen van biologische drang tot existentiële noodzaak.
Vaske zelf vatte creativiteit samen in een formule: 1 + 1 = 3. Twee dingen die op het eerste gezicht niets met elkaar te maken hebben, worden met elkaar verbonden en leveren samen iets nieuws op. Ik had destijds een abonnement op Lürzer’s Archive, las die antwoorden en vroeg me geregeld af wat ik zelf zou zeggen.
Techniek is iets anders dan creativiteit
Mijn jongste zoon is een begenadigd gitarist. Hij heeft techniek, gevoel en toewijding en beheerst zijn instrument op een niveau dat de meeste mensen alleen bereiken na heel veel oefening. Geef hem een gitaar en hij speelt dingen waarvoor anderen jarenlang moeten studeren.
Mijn oudste zoon speelt ook gitaar, niet op dat niveau. Toch gebeurt er bij hem iets anders. Geef hem een willekeurig instrument en de kans is groot dat hij iets doet wat je niet zag aankomen: een vondst, een vreemde riff, een onverwachte combinatie of een muzikale grap die ineens ergens naartoe leidt.
Twee zonen, allebei muzikaal, op een totaal andere manier. De een beheerst zijn domein uitzonderlijk goed. De ander beweegt er makkelijker buiten. En juist in die sprong naar iets anders herken ik Vaske’s 1 + 1 = 3.
Creativiteit zit vaak in de verbinding
Creativiteit wordt gemakkelijk verward met talent of technische beheersing. Die helpen natuurlijk. Hoe meer je kunt, hoe groter je gereedschapskist. Beheersing alleen levert nog geen nieuwe verbinding op.
Het interessante ontstaat vaak wanneer kennis uit het ene domein ineens bruikbaar blijkt in een ander. Een manier van denken uit de muziek helpt bij een campagne. Een principe uit de natuur geeft richting aan een ontwerp. Een technisch probleem roept een oplossing op die oorspronkelijk uit een totaal andere wereld komt.
Daarvoor moet je voldoende materiaal in je hoofd hebben om verbanden te kunnen leggen, binnen je eigen vak en ook daarbuiten.
Ervaring vergroot het aantal verbindingen
In mijn eigen werk merk ik dat naarmate ik langer bezig ben. Na tientallen jaren zie ik verbanden die ik vroeger waarschijnlijk niet zou hebben gezien. Een briefing, een financiële beperking, gedrag van een doelgroep of een klein praktisch detail kan ineens gekoppeld worden aan iets wat op het eerste gezicht niets met de opdracht te maken heeft.
Dat kan bijvoorbeeld leiden tot een zorgcampagne die werkt volgens een principe uit de sport, of tot een natuurbeleving die begint bij één concreet voorwerp in plaats van bij een groot verhaal over het landschap.
De verbinding lijkt achteraf vaak logisch. Dat is ook het verraderlijke aan goede ideeën: zodra ze er zijn, lijkt het alsof ze er altijd al lagen. In zekere zin is dat ook zo. De afzonderlijke onderdelen bestonden al. Het creatieve werk zat in het herkennen dat ze bij elkaar konden horen.
Beperkingen helpen bij het zoeken
Opvallend genoeg werkt dat bij mij beter wanneer er een opdracht ligt dan wanneer alles mogelijk is. In muziek heb ik diezelfde laag nooit opgebouwd. Ik bedenk wel dingen en maak ze zelden af. Er is geen klant, geen deadline en geen probleem dat opgelost moet worden. Daardoor ontbreekt ook de druk om verder te zoeken wanneer het eerste idee nog niet interessant genoeg is.
Een leeg canvas klinkt als maximale vrijheid, en toch is volledige vrijheid voor creativiteit lang niet altijd behulpzaam. Een briefing geeft richting. Een klein budget sluit mogelijkheden uit. Een lastig bereikbare doelgroep dwingt je een andere route te zoeken. Juist doordat niet alles kan, moet je nieuwe combinaties maken. Beperkingen verkleinen het speelveld en kunnen tegelijkertijd het denken openen.
Vrij denken vraagt om materiaal
Als ik Vaske’s vraag nu zou beantwoorden, zou ik waarschijnlijk zeggen dat creativiteit voor mij begint bij vrij kunnen associëren. Mijn hoofd legt gemakkelijk verbindingen tussen dingen die oorspronkelijk niet bij elkaar horen.
Dat vrije denken is alleen niet leeg. Het wordt gevoed door alles wat je eerder hebt gezien, gemaakt, gelezen, gehoord en meegemaakt. Hoe meer materiaal er beschikbaar is, hoe meer mogelijke verbindingen er ontstaan. Ervaring maakt creativiteit daardoor rijker aan aanknopingspunten.
Misschien verklaart dat ook waarom vakkennis en nieuwsgierigheid zo goed samengaan. Wie alleen binnen zijn eigen domein kijkt, kan heel goed worden in wat daar al gebeurt. Wie daarnaast voortdurend andere werelden binnenhaalt, vergroot de kans dat er iets onverwachts ontstaat.
Daarmee blijft Vaske’s formule na al die jaren verrassend bruikbaar. Creativiteit zit in de afzonderlijke delen, en vooral in wat er gebeurt wanneer je twee dingen bij elkaar brengt die daarvoor nog niets met elkaar te maken leken te hebben. Dan kan 1 + 1 inderdaad 3 worden.