Tijdens het WK viel me niet alleen het voetbal op, maar ook wat er op de shirts gebeurde. Vooral bij Noorwegen zat er een interessant ontwerpverhaal op de rug van de spelers. Nike ontwikkelde voor het team een eigen lettertype dat duidelijk verwees naar de Noorse geschiedenis, en liep daarbij tegen de regels van FIFA aan.
Ontwerpers werken voortdurend binnen beperkingen. Interessant wordt het wanneer zo’n beperking niet leidt tot een veiliger oplossing, maar dwingt om scherper te bepalen wat essentieel is.
Duizend jaar geschiedenis in een letter
Het lettertype kreeg de naam Taakeferd, Noors voor ‘reis door de mist’, en was gebaseerd op het Elder Futhark, het oudste Germaanse runenschrift. De vormen waren hoekig en uitgesproken en sommige cijfers bestonden uit twee kleuren. Het resultaat had veel karakter en verwees onmiskenbaar naar de culturele herkomst van het team.
Juist dat karakter bracht het ontwerp in de problemen. Volgens de FIFA-regels moesten rugnummers één egale kleur hebben en moesten namen en cijfers op afstand onmiddellijk leesbaar zijn. Namen moesten bovendien uit Latijnse karakters bestaan. De runenvormen kwamen daardoor te dicht bij de grens van wat tijdens een wedstrijd nog snel te herkennen was. Het oorspronkelijke ontwerp werd afgekeurd.
Wat moet werkelijk blijven?
Op dat moment had Nike het concept eenvoudig kunnen loslaten. Een neutraler lettertype had het probleem opgelost en zonder veel moeite aan alle voorschriften voldaan. Daarmee zou ook precies verdwijnen wat het ontwerp bijzonder maakte.
In plaats daarvan werd de letter opnieuw opgebouwd. De geometrie bleef en onderdelen die de leesbaarheid in de weg zaten verdwenen. De tweekleurige cijfers werden teruggebracht, vormen werden aangescherpt en de verwijzing naar het runenschrift werd minder letterlijk.
Het resultaat was soberder dan de eerste versie en nog steeds herkenbaar Noors. Op de rug van een speler als Erling Braut Haaland moest de naam in één oogopslag leesbaar zijn, terwijl de historische inspiratie voelbaar bleef. Daar zit een belangrijke ontwerpkeuze in: niet alles wat een concept zijn karakter geeft, hoeft behouden te blijven om dat karakter te bewaren.
Een beperking kan het ontwerp aanscherpen
Wanneer een ontwerp tegen een regel, technische eis of praktische beperking aanloopt, is de eerste reactie vaak om eromheen te werken. De oplossing wordt aangepast totdat zij past, en daarbij sneuvelt gemakkelijk precies datgene wat oorspronkelijk interessant was.
Het alternatief is de beperking opnemen in het ontwerpproces. Dan wordt de vraag welke onderdelen werkelijk onmisbaar zijn, in plaats van hoe je zo weinig mogelijk hoeft te veranderen.
Bij Taakeferd bleek dat niet de tweekleurigheid of iedere afzonderlijke runenvorm te zijn. De kern zat in de hoekige geometrie en de manier waarop die verwees naar een veel oudere vormentaal. Toen dat eenmaal duidelijk was, kon de rest worden aangepast zonder dat het hele idee verdween.
Dat is een andere manier van naar beperkingen kijken. Ze vertellen wat niet mag en helpen tegelijk blootleggen wat een ontwerp eigenlijk draagt.
Karakter zit niet in alle details tegelijk
Die gedachte is breder toepasbaar dan typografie. Bij een huisstijl, campagne of merkidentiteit worden soms zoveel kenmerken als essentieel beschouwd dat iedere aanpassing voelt als verlies. In werkelijkheid zijn sommige onderdelen bepalender voor herkenning dan andere.
Een goede ontwerper kan daarom toevoegen en verfijnen, en ook reduceren. Welke vorm kan verdwijnen zonder dat het idee verdwijnt? Welke keuze is decoratie en welke draagt werkelijk het karakter? Welke concessie maakt het ontwerp zwakker en welke maakt het juist duidelijker? Dat onderscheid wordt vaak pas zichtbaar wanneer iets onder druk komt te staan.
Wrijving hoort bij het werk
Het eerste ontwerp is niet altijd het eindpunt van het creatieve proces. Soms begint het interessantste werk juist nadat een idee wordt afgekeurd, technisch onmogelijk blijkt of tegen regels aanloopt.
Dan moet je opnieuw ontwerpen en ook begrijpen waarom het oorspronkelijke idee werkte. Wie dat niet weet, houdt na een aanpassing vaak alleen een veilig compromis over. Wie de kern wel kan aanwijzen, kan veel weghalen en toch het karakter behouden.
Bij Taakeferd waren de FIFA-regels daardoor meer dan een obstakel. Ze dwongen Nike om preciezer te bepalen wat de letter Noors maakte. De uiteindelijke vorm ontstond voor een deel dankzij de noodzaak om met die beperking te werken.
Goed ontwerp hoeft dus niet vrij te zijn van weerstand. Soms wordt pas onder druk zichtbaar wat werkelijk overeind moet blijven.